ICOMOS NL Lezingenavond - Kerkgebouw tussen behoud en verandering
Kerkgebouwen en ander religieus erfgoed vormen al eeuwenlang een herkenbaar onderdeel van het gebouwde landschap. Ze zijn dragers van cultuurhistorische waarde en spelen een belangrijke rol in de identiteit en geschiedenis van gemeenschappen. Veranderingen in religieus gebruik en maatschappelijke ontwikkelingen zorgen er echter voor dat vooral kerkgebouwen steeds vaker onder druk komt te staan.
In Nederland is dit erfgoed sterk in beweging. Ontkerkelijking, leegstand en de noodzaak tot verduurzaming stellen het traditionele gebruik van kerkgebouwen ter discussie. Steeds vaker leidt dit tot de vraag hoe deze gebouwen, die vaak monumentaal en emotioneel beladen zijn, een nieuwe betekenis kunnen krijgen. In de Cariben ligt het vraagstuk anders. Daar maakt religieus erfgoed, van kerken tot begraafplaatsen, scholen en kloosters, nog in veel gevallen actief deel uit van het dagelijks leven. Tegelijkertijd brengen het klimaat, beperkte middelen en specifieke onderhouds- en restauratievraagstukken grote uitdagingen met zich mee. Kennis over dit erfgoed en over duurzame manieren van instandhouding is minder systematisch vastgelegd dan in Nederland, terwijl de noodzaak daartoe groot is.
Deze lezingenavond brengt beide werelden samen. Door te kijken naar het spanningsveld van religieus erfgoed, specifiek kerkgebouwen, in twee verschillende contexten, ontstaat een breder en rijker beeld van de complexe opgaven, kansen en betekenissen die aan kerkgebouwen en aanverwante plekken verbonden zijn.
Programma
18h30 Maaltijd
19h30 Introductie door Milou Derksen
19h35 Lezing "Kerkgebouw tussen behoud en verandering" door Miranda Megens + vragen
20h15 Pauze
20h30 Lezing "Religieus Erfgoed in de Cariben: inventarisatie en behoud" door Liam Borger + vragen
21h15 Einde
De lezingen
Kerkgebouw tussen behoud en verandering - Miranda Megens
Kerken en andere religieuze gebouwen zijn in beweging. De ontkerkelijking van traditionele christelijke gemeenschappen, leegstand van de gebouwen en verduurzamingsopgaven zorgen voor groeiende urgentie. Wat gebeurt er met de gebouwen die letterlijk herkenningspunt zijn in onze dorpen en steden? Hoe ziet het spanningsveld tussen voortgezet religieus gebruik of verandering eruit?
De lezing gaat in op het speelveld van de partijen die daarbij betrokken zijn en waarom het lastig is een kerkgebouw een nieuwe bestemming te geven. Ook wordt een idee geopperd om het kerkgebouw de komende decennia financieel vooruit te laten kunnen — de spreker wil daarover graag het gesprek aangaan en gedachten toetsen.
Deze lezing biedt geen kant-en-klare oplossingen voor de problematiek, maar geeft wel een actueel inzicht in wat er speelt rond het religieus erfgoed en de complexe opgave die daarmee gepaard gaat.
Religieus Erfgoed in de Cariben: inventarisatie en behoud - Liam Borger
Op Aruba, Bonaire en Curaçao staan meer dan honderd gebedshuizen die een belangrijk onderdeel vormen van het culturele en architectuurhistorische erfgoed. Deze gebouwen weerspiegelen de invloed van opeenvolgende koloniale machten en de voortdurende uitwisseling binnen de Caribische regio. Hoewel zij beeldbepalend zijn in het landschap, was hun bouwhistorische ontwikkeling nauwelijks systematisch onderzocht.
Tussen maart en juni werd door Liam Borger, namens het Programma Toekomst Religieus Erfgoed van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, een inventarisatie uitgevoerd van meer dan veertig gebedshuizen op de Benedenwindse Eilanden. Deze inventarisatie bestond uit veldwerk, het vastleggen van bouwsporen, materiaalgebruik, constructies en ruimtelijke opzet, aangevuld met fotografische documentatie. Dit onderzoek vormde de basis voor een thesis binnen de master Stads- en Architectuurgeschiedenis aan de Universiteit van Amsterdam, waarvoor in 2025 de KNOB Stimuleringsprijs werd toegekend.
Met deze lezing wordt de wens uitgesproken bij te dragen aan een grotere waardering, zorgvuldiger beheer en duurzaam behoud van het religieus erfgoed op de Benedenwindse Eilanden, voor nu en in de toekomst.
Over de sprekers
Miranda Megens
Miranda Megens specialiseerde zich, na de master Ritual in Society (Tilburg University, Culture Studies) in religieus erfgoed. Voor gemeenten voert zij kerkenverkenningen en kerkenvisies uit. Ook organiseert zij dorpsgesprekken over de toekomst van het kerkgebouw. Voor het programma Toekomst Religieus Erfgoed van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed deed zij onderzoek naar de rituelen die kerkgemeenschappen inzetten wanneer een kerk sluit en coördineerde ze het boek ‘Kerkgebouwen, 88 inspirerende voorbeelden van nieuw gebruik, van appartement tot zorgcomplex’.
Website: https://mirandamegens.nl/.
Liam Borger
Liam Borger werkt bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed als adviseur architectuurhistorie en in het programma Toekomst Religieus Erfgoed. Behalve de master Stads- en architectuurgeschiedenis rondde hij in 2025 aan de Universiteit van Amsterdam ook de master Kunstgeschiedenis af met een scriptie over de toepassing van neogotische ontwerpprincipes in de Nederlandse protestantse kerkbouw.
E-mail: l.borger@cultureelerfgoed.nl.
Praktische informatie
Kosten
De lezing kost €5 per persoon (gratis voor ICOMOS leden).
Koffie, thee en water zijn inclusief, overige drankjes tegen betaling.
Maaltijd
Om 18u30 kunt u mee eten. Behalve anders gecommuniceerd betreft dit een Indonesische rijsttafel.
De kosten zijn 15 euro per persoon. Koffie, thee en water zijn inclusief, overige drankjes tegen betaling.
Let op: aanmeldingen of afmeldingen voor de maaltijd uiterlijk 48 uur voor aanvang.
Locatie
Amstelkerk (Amstelveld 10, Amsterdam)
Aanmelding
De aanmelding gaat via de website. Klik hier om je aan te melden.
We hopen jullie te zien op woensdag 11 februari in de Amstelkerk in Amsterdam. Tot dan!