Op 11 maart kwamen we met een grote en diverse groep bijeen voor de maandelijkse ICOMOS NL-lezingenavond. Deze maand stond een iets ander thema centraal dan gebruikelijk, namelijk publieksparticipatie in de archeologie. Na de inmiddels vertrouwde Indonesische rijsttafel verzamelde het gezelschap zich voor twee inspirerende lezingen van Heleen van Londen en Juliette Staüdt. Opvallend tijdens deze avond waren het diverse en relatief jonge publiek en de zeer levendige discussies die naar aanleiding van beide lezingen ontstonden.
Terugblik op de lezing van 11 maart
Participatie in de archeologie, een voorbeeld van Terschelling
Na een korte introductie door Jean-Paul Corten trapte Heleen van Londen (Universiteit van Amsterdam en ICOMOS Nederland) de avond af met een lezing over participatie in de archeologie, gebaseerd op haar jarenlange ervaring met publieksparticipatieprojecten. Na een inleiding over de verdragen van Malta en Faro, de inherente tegenstrijdigheden daarin en het belang van verschillende vormen van participatie, illustreerde zij deze principes aan de hand van de CARE-projecten (Community Archaeology in Rural Environments).
Geïnspireerd door de methodologie van Carenza Lewis (University of Lincoln), startte Heleen samen met Johan Verspay een proefputjesonderzoek in Het Groene Woud (Noord-Brabant). Bewoners groeven hierbij onder begeleiding van een archeoloog kleine proefputten van een vierkante meter. Na een voorbereidende lezing gingen deelnemers zelf het veld in. Vondsten werden gezamenlijk gewassen en besproken, en de deelnemers kregen actieve terugkoppeling over de resultaten. Deze aanpak heeft veel bijgedragen aan nieuwe inzichten in de vorming en ontwikkeling van dorpskernen. Een aandachtspunt blijft wel dat vooral mensen deelnemen die al bovengemiddeld geïnteresseerd zijn in archeologie, een verschijnsel dat Heleen met een knipoog het “WC-eend-effect” noemt.
Een recenter en breder opgezet project is CARE Schylge op Terschelling, dat mede wordt gefaciliteerd vanuit de archeologische veldschool van de Universiteit van Amsterdam. In dit project werken eilandbewoners, archeologiestudenten, onderzoekers en professionals samen om meer te leren over de geschiedenis van het eiland. Er worden onder meer boringen gezet, veldverkenningen uitgevoerd, metaaldetectie toegepast en kleine profielputten gegraven. De verzamelde gegevens leveren nieuwe inzichten op, onder andere in de Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen op Terschelling.
Daarnaast ziet Heleen het project als een waardevolle kans om te werken aan een gemeentelijke archeologische beleidskaart voor Terschelling. Momenteel wordt nog gebruikgemaakt van de Friese FAMKE-beleidskaart, waarin maritieme archeologie en archeologie van na de volle middeleeuwen niet zijn opgenomen.
Ook de houding van de eilandbewoners is volgens Heleen duidelijk veranderd. Waar de onderzoekers aanvankelijk met enige argwaan werden bekeken en moeilijk toegang kregen tot mogelijke onderzoekslocaties (de tuinen en velden van particulieren), zijn zij inmiddels op de meeste plekken welkom. Er is zelfs een actieve WhatsApp-groep met bewoners, archeologen en betrokken instanties, waarin nieuwe vondsten snel en enthousiast worden gedeeld. Opmerkelijk is bovendien dat veel professionele archeologen vrijwillig deelnemen, puur vanuit hun interesse.
Voor Heleen is het dan ook duidelijk, zij wil eigenlijk niet meer terug naar de Malta-archeologie en hoopt deze participatieve aanpak nog tot (en na?) haar pensioen voort te zetten.
Participatie van vrijwilligers in de archeologie 30 jaar na Malta: twee case studies en interviews met amateur- en beroepsarcheologen over samenwerking
Juliette Staüdt (AWN afdeling 17) benaderde het onderwerp vanuit een ander perspectief, namelijk dat van de amateurarcheoloog. Na een algemene introductie van de dynamische afdeling 17 (Zuid-Veluwe en Oost-Gelderland) van de AWN en hun uiteenlopende activiteiten, ging zij in op de teleurstelling die het Verdrag van Malta bij veel amateurarcheologen heeft veroorzaakt. De wet- en regelgeving die hieruit voortkwam, legde namelijk aanzienlijke beperkingen op aan de inzet van deze groep en maakte het noodzakelijk om hun activiteiten op een andere manier vorm te geven.
Het project Geitenwaard, waar weer veldwerk “zoals vroeger” mogelijk was, bood de kans om opnieuw een groter onderzoeksproject uit te voeren. Ondanks interessante resultaten, met name op het gebied van vuursteen en (prehistorisch) aardewerk, bleek dit project uiteindelijk toch te omvangrijk voor de vereniging. De conclusie was dan ook dat de kracht van de afdeling vooral ligt bij kleinschaligere, zelfstandige projecten. Een recent voorbeeld hiervan is het onderzoek op het kloosterterrein Bethlehem in Gaanderen, waar een recente veldkartering inmiddels waardevolle resultaten begint op te leveren.
Daarnaast benadrukte Juliette het grote belang van goede samenwerking met professionele archeologen. Dit vraagt om wederzijds begrip, een sterk netwerk en een professionele, betrouwbare opstelling van de AWN als samenwerkingspartner. De groeiende goedlopende samenwerking tussen AWN afdeling 17 en RAAP vormt hiervan een goed voorbeeld, al zijn er nog verdere stappen mogelijk, ook met andere bedrijven.
De belangrijkste conclusie van haar verhaal was dat de gedeelde passie voor archeologie de verbindende factor vormt. Vanuit die gezamenlijke interesse en op basis van wederzijds vertrouwen kunnen erfgoedinstellingen, amateurarcheologen en professionals samen waardevolle onderzoeksprojecten en duurzame samenwerkingsverbanden opbouwen.
Dank aan de sprekers en aan de organisatoren
Met dank aan alle sprekers en bezoekers kijken we terug op een geslaagde en inspirerende avond!
Ten slotte willen wij graag de lezingencommissie (Ankie P., Anna M.C. Louwerse, Daan Lavies, Emma Egberts, Jean-Paul Corten, Milou Derksen, en Remco Vermeulen) bedanken voor het organiseren.
Nieuwsgierig geworden?
Alle informatie over de toekomstige lezingen en ICOMOS evenementen vindt u in onze Agenda.